Boeddhisme gaat gebukt onder onduidelijkheid over waarden en normen en de relatie tussen spiritualiteit en maatschappelijk handelen. Ook de hele discussie over seksueel misbruik in eigen kring legt dit vraagstuk bloot als een gapend gat in het hart van het boeddhisme.

CNN heeft een filmploeg die in rondreist van het ene naar het andere geweldsincident in Europese hoofdsteden, van Parijs naar Londen naar Brussel. De lont is in het kruitvat geslagen van terrorisme en extremisme en nihilistische aanslagen maken zich meester van het straatbeeld in steeds meer van onze steden. De televisie rijgt de kralen in real time aaneen tot een eigentijds spektakelstuk van afschuw en afkeuring.

Dezer dagen reed een witte bestelbus in op een groep moskeegangers in de Londense wijk Finsbury. De plaatselijke imam nam de verdachte van de aanslag in bescherming tegen een lynchpartij totdat de politie arriveerde. Dusdoende leefde hij ons een aantal religieuze waarden voor, zoals ‘hebt uw naaste lief gelijk uzelve’. Op zijn manier toonde de moslimgeestelijke zich een ware barmhartige Samaritaan.

Sommige mensen mopperen er vervolgens over dat dezelfde imam opmerkte dat “terrorisme geen religie kent.” Zou het niet beter zijn wanneer hij en andere vertegenwoordigers van de islam de hand in eigen boezem zouden steken en toegeven dat er wel degelijk een relatie bestaat tussen religie en terrorisme?

Alle religie probeert antwoorden te geven in de sfeer van geloof, hoop en liefde op de grote speculatieve vragen van leven en dood. Ware religie gaat over liefde en verdraagzaamheid. Valse religie beweegt zich buiten deze smeltkern en begeeft zich op het gladde ijs van verering van het gouden kalf of geweldsverheerlijking.

Jezus van Nazareth nam zijn tijdgenoten al aan de hand om de juiste koers te vinden binnen deze spanningsvelden. In het licht dat hij liet schijnen op de aarde en de koers die hij uitzette voor zijn volgelingen, zou je met een beetje goede wil de grondtrekken van een boeddhaweg kunnen ontwaren.

Jezus is echter dood en begraven en de neoliberale westerse wereld is de religie in meerderheid voorbij, hoewel het christendom van de wereldreligies nog altijd de grootste aanhang telt, die Jezus in gedachten houdt als ware hij een bodhisattva.

Wat boeddhisten er verder van vinden om onder deze noemer te worden geschaard, boeddhisme behoort eveneens tot de wereldreligies. Op moreel en maatschappelijk terrein is boeddhisme evenwel tamelijk hulpeloos, bij gebrek aan een duidelijk en voldoende bindend ethisch richtsnoer. Boeddhisme staat hierdoor meer dan enige andere religie bloot aan de spanningen tussen liefde en verdraagzaamheid enerzijds en ware en valse religie anderzijds.

Het zou boeddhisme dan ook sieren wanneer het zich lerend wilde opstellen tegenover bijvoorbeeld het christendom, maar volgelingen in de westerse wereld lijden te vaak nog aan een post-christelijk kerkelijk trauma waarmee zij hun eigen onwetendheid instandhouden.

De Londense imam klieft met een scherpsnijdend zwaard de hele discussie over religie en samenleving open. Als hij zegt dat terrorisme geen religie kent, dan bedoelt hij dat ware religie niet verenigbaar is met geweld tegen de ander. Dit is een goed verdedigbaar standpunt. De imam neemt de verdachte van een aanslag op zijn moskeegangers in bescherming omdat hij dieper schouwt in de werkelijkheid en in de beweerde rechtsextremistische aanslagpleger een naaste ziet in wie zich ook een lijdende mens met boeddhanatuur manifesteert.

De imam is daarmee mede een voorbeeld voor boeddhisten. Dat zijn veel te vaak mensen die zich waardenvrij rondwentelen in noties als compassie en het boeddhisme ondertussen uitmelken als een gouden kalf. Die vrijblijvend meebewegen op de golven van onsamenhangende, wazige ideeën en zich te buiten gaan aan vage academische programma’s zoals ‘multiple religious belonging’. Ik krijg er soms een gevoel van walging van dat me tijdelijk het enthousiasme kan benemen me tot deze gemeenschap te rekenen.

Behalve hulpeloosheid kleeft er aan vele boeddhisten ook een zekere wereldvreemdheid omdat onwetendheid een onmacht instandhoudt zich in het maatschappelijk verkeer te begeven vanuit een eigen, alom geaccepteerd religieus-ethisch richtsnoer. Misschien is het tegen beter weten in, maar ik blijf hopen dat er een dag komt dat verantwoord broederschap op de agenda komt te staan van de meditatiecentra waartussen de meute zich bij wijze van spiritueel toerisme beweegt.

Ook de hele discussie over seksueel misbruik in eigen kring legt het gapend gat bloot in het hart van het boeddhisme: onduidelijkheid over waarden en normen en de relatie tussen spiritualiteit en maatschappelijk handelen. Boeddhisme niet als religie willen zien, draagt er alleen maar aan bij dat aanhangers zich niet kunnen vrijmaken uit de staat van ontkenning waarin zij zichzelf gevangen houden. Dit tot een oplossing brengen is een uitdaging voor een nieuwe generatie leraren binnen het westerse boeddhisme.

Namu Amida Butsu,
Taigu